ءسابيت ورازباەۆ:تازارعىڭ كەلسە, تەاترعا بار 

...انگە قوسىلىپ, شىرقاپ كەتتi استانانىڭ 10 جىلدىعىندا پرەزيدەنتتiڭ مادەني ورتالىعىندا تالانتتى اقىن نەسiپبەك ايت ۇلىنىڭ «بايتەرەك» دەپ اتالاتىن پوەماسى بويىنشا دايىندالعان قويىلىم كورسەتiلدi. استانانىڭ بەلگiلi ارتiستەرi قاتىستى. مەن دە قاتىسىپ, جىراۋدىڭ بەينەسiن جاسادىم. سپەكتاكلدi كورۋگە پرەزيدەنتتiڭ ءوزi كەلدi. قويىلىمنىڭ سوڭى ستسەناري بويىنشا, ەلباسى­نىڭ سوزiنە جازىلعان التىنبەك قورازباەۆ­تىڭ انiمەن اياقتالدى. مiنە, عاجاپ, ەلباسى انگە قوسىلىپ شىرقاپ كەتتi. كورەرمەندەردiڭ دە, ساحنادا تۇرعان ارتiستەردiڭ دە دەلەبەسi قوزىپ, ءاندi حورعا اينالدىرىپ جiبەردi. قويىلىم سوڭىندا نۇرسۇلتان ءابiش ۇلى العىسىن ايتىپ, ريزالىق كوڭiلiن بiلدiردi. سونان سوڭ ساحنا جاققا قاراپ: «دانا بابالارىمىزدىڭ تولعاۋىن ايتقان سابەڭ, ءسابيت ورازباەۆ – اكادەمتەاتردا ەلۋ جىلدان استام قىزمەتتە كەلە جاتقان اقساقالىمىز. بiز سابەڭمەن وتىز جىلداي ارالاسىپ, سىرلاسقان جاندارمىز. جاستىق شاعىمىزدا تاۋعا دا شىقتىق, كۇننiڭ باتىسىنان تاڭنىڭ اتىسىنا دەيiن ءان شىرقادىق. وتكەن ومiردە جاقسى ساتتەردە, قيىندىق كەزەڭدەردە دە بiرگە بولدىق. قۇدايعا شۇكiر, سابەڭ ساقال-شاشى قاۋعاداي بولىپ, اق­ساقال­دىق دارەجەگە جەتتi», – دەدi. بۇل مەن ءۇشiن كۇتپەگەن جاعداي بولدى. ەلباسىنىڭ قىسقا بولسا دا ايتقان ەستەلiگiنەن ءارi قۋات الىپ, ءارi قىسىلىپ قالدىم. توبەم كوككە جەتكەندەي سەزiندiم. شىنىندا دا, ەلباسىمەن بiر زاماندا ءومiر كەشۋ مەن ءۇشiن زور ماقتانىش ەدi… «پاتشاعا ەل باعىنۋى كەرەك» قازiر ەلiمiزدە دەموكراتيا دەگەن ءسوزدi پايدالانىپ, ارتىق كەتiپ جۇرگەن جاعدايلارىمىز بار. كورشi قىتاي ەلi كونفۋتسيدiڭ دانىشپاندىق ءسوزiن پايدالانىپ, سول ارقىلى الىپ مەملەكەتكە اينالىپ وتىر. ونىڭ ءسوزi وتە قاراپايىم. «بالا اكەگە باعىنۋى كەرەك. ايەل كۇيەۋiنە باعىنۋى كەرەك. قىزدى اناسى تاربيەلەۋى كەرەك. پاتشاعا ەل باعىنۋى كەرەك. ول جونiندە لاعنەت ءسوز ايتپاۋ كەرەك. بيلiكتiڭ باسىندا وتىرعان ادامعا قاراماعىنداعىلار باعىنۋى كەرەك». بار ايتىپ وتىرعانى وسى عانا. بiراق قانشالىقتى قاراپايىم بولسا, سونشالىقتى ناقتى, كوكەيگە قونىمدى. ەڭ سوڭىندا «ەگەر دە وسىنىڭ ءبارi ساقتالاتىن بولسا, مەملەكەت مىقتى بولادى» دەگەن. مiنە, قىتايلار وسى قاراپايىم كەڭەستەردi ساقتاي وتىرىپ, الەمگە تانىلىپ, جەر ءجۇزiن مويىنداتىپ وتىر. قىتايدىڭ مەملەكەتتiك دiنi – كونفۋ­تسي­شiلدiكتiڭ نەگiزiن سالۋشى – كونفۋتسي. ونى كۋن-تسزى, قۇنفۋ-تسزى, تسزوۋ دەپ اتايدى. ول قازiرگi قىتايدىڭ شاندۋن پروۆينتسياسىنداعى تسيۋيف قالاسىندا تۋىپ, سوندا قايتىس بولعان. حالىق اراسىندا ۇستاز كۋن دەگەن ەسiممەن كەڭگە تانىلعان. ول – قىتاي ويشىلى, فيلوسوف, تاريحشى, مەملەكەت قايراتكەرi. ومiرگە كەلگەن ورتاسى – كەدەيلەنگەن اقسۇيەكتەر وتباسى. وسى داناگوي نەگiزiن قالاعان iلiم (كونفۋتسي يدەياسى) كەيiن جاپون قوعامىنىڭ ۇلتتىق جالپى پسيحولوگيالىق, مiنەز-ق ۇلىقتىق جانە يدەولوگيالىق قوندىرعىسى بولىپ قالىپتاستى. «جىعام دەپ جالعاندىقتىڭ قىش قورعانىن...» كەشەگi وتكەن عاسىردا قازاقتىڭ ەل بيلەگەن پاراساتتى دا اسىل ازاماتى اسانباي اسقا­روۆقا ناقاقتان-ناقاق جالا جابىلىپ, تۇرمەگە وتىرعىزىلدى. سوتتالۋ سەبەبi – ادام ايتسا سەنبەيتiن قىزىلداردىڭ قاندىقول ساياساتى. شىمكەنت قالاسىنىڭ شىعىسىنان حالىق دەم­الاتىن دەندراري پاركiن سالعىزعانى ءۇشiن ايىپتالدى. اسەكەڭنiڭ شاكiرتiمiن دەپ كەۋدەسiن قاققاندار ۇندەمەي بۇعىپ قالعان كەزدە, يماندى بولعىر باتىر اقىنىمىز فاريزا وڭعارسىنوۆا اسانباي اعاسىنا ارناپ «تۇرمەگە حات» دەگەن ايبىندى ولەڭ جازىپ, دۇنيەنi ءدۇر سiلكiندiردi. سالعانداي تىپىرلاتىپ جاندى مۇزعا, شىرىلداپ كۇن كەشسەم دە قارلى مۇزدا, جۇرگەندە سiز بيiكتە, بiلەسiز عوي, بارماپ ەم اعاتايلاپ الدىڭىزعا.   ولەڭنiڭ ساتتەرi كوپ جىلار-كۇلەر, مەن ءۇشiن جايلى تiرلiك مۇنارلى بەل. وزiمە پايدا بەرمەس ادەتiم بار – جۋىسپاي, بيلiكتiدەن جىراق جۇرەر.   حات جازدىم بۇگiن سiزگە, شىدامادىم, شەتiندە تۇرعاندايمىن قۇلامانىڭ. بۇل حاتىم جۇرەك ءسوزi قازاقتاعى قارىنداس اتاۋلىنىڭ, مىڭ انانىڭ.   ...جاقسىنىڭ سوڭىندا ەلدەن العىس قالار, ارتىندا كەي باستىقتىڭ قارعىس قالار. جىعام دەپ جالعاندىقتىڭ قىش قورعانىن بۇگiندە جiگiتتەر از جالعىز شابار.   ...بۇل ءومiر ۇرشىق ەكەن اينالمالى, كەيدە مەن شاباقتايمىن قايراڭداعى. وبال دەپ كۇرسiنەدi ءابدiلدا اعام, قازاقتىڭ ولەڭiنiڭ پايعامبارى.   ... جۇماق بار جەر بەتiندە, تامۇق تا بار, قورشايدى قوعام دەگەن الىپ قامال. شارا جوق قارىنداستا, كەپتەر جىرىم كوڭiلiمدi سiزگە دەگەن الىپ بارار..... ءيا, قازاقتىڭ ماڭدايىنا سىيماي كەتكەن اسانباي اعاسىن قازاقتىڭ ماڭدايىنا سىيماي كەتكەن فاريزا اقىن وسىلايشا جىرلاپ ەدi. بۇل ءجاي عانا جىر ەمەس, بۇكiل بiر حالىقتىڭ مۇڭ-زارى ەدi. فاريزانى جوقتايتىندار قاتارى دا ءالi كوبەيە بەرەتiنiنە ەش كۇمان جوق...  ساياباقتى قالپىنا كەلتiرۋ ساپارباەۆتىڭ عانا قولىنان كەلدi ءتورت جىلداي اباقتىعا جابىلعان اسقاروۆ مەرزiمi بiتكەسiن ۇيiنە كەلدi. كوپ ادام جاعدايىن سۇراپ باردىق. اسەكەڭ ناعىز ەر ەكەن! تۇرiنە, سوزiنە قاراساڭ, تiپتi, ەش نارسە بولماعانداي. ءوزi ۇلكەن عۇلاما. تاريحتى تەرەڭنەن بiلەتiن ادام. ناعىز ءسوزدiڭ شەشەنi. اعىپ تۇرعان اقىن. قىسقاسى, قازەكەڭ ايتا بەرەتiن سەگiز قىرلى, بiر سىرلىنىڭ ءوزi. بۇل كiسiنiڭ ماڭايىنا جاقىنداۋدىڭ ءوزi وڭاي شارۋا ەمەس. جاقىنداۋ ءۇشiن ءوز بويىڭدا دا بiر جاقسى قاسيەت پە, تالانت پا, بiردەڭە بولۋ كەرەك. ال بiر جاقىنداپ الساڭ, قىزىققا, قازىناعا باتاسىڭ. وبلىس باسشىلىعىنا بەردiبەك ساپارباەۆ دەگەن ازامات كەلدi. شىنىندا دا ازامات ەكەن. ساياباققا بiردەن نازار اۋداردى. ساياباقتى قايتا قولعا الۋ, جۇمىسىن جانداندىرۋ سونىڭ عانا قولىنان كەلدi. ول اسەكەڭنiڭ ۇيiنە تەلەفون شالىپ, امان-ەسەن وتباسىنا ورالعانىنا شىن كوڭiلiن بiلدiرەدi. – اسەكە, ءوزiڭiز باسقارعان ەلگە كەلدiم. كوپتەگەن شارۋالار اتقارىپسىز, كوردiم. ەستiپ تە جاتىرمىن. الدىما قويعان جوسپارلارىم بار ەدi. سول توڭiرەكتە سiزدiڭ كەڭەسiڭiز كەرەك, – دەيدi. ءسويتiپ, بiر ورايى كەلگەندە اڭگiمەلەسۋگە رۇقساتىن الادى. وسىلايشا اسەكەڭمەن كەزدەسiپ, سويلەسiپ, شىمكەنتكە شاقىرىپ, اسەكەڭنiڭ قۇرمەتiنە يپپودرومدا ات جارىسىن وتكiزدi. سول باسقوسۋدا ساياباققا اسقاروۆتىڭ ەسiمiن بەرۋ تۋرالى ۇسىنىستىڭ شەت جاعاسىن شىعاردى. قازiر دەندرو ساياباعى اسانباي اسقاروۆتىڭ اتىندا. بەردiبەك ساپارباەۆ بiلiم سالاسىن دا قولعا الدى. اقساپ جاتقان جەرلەرiن قالىپقا كەلتiردi. اسارلاتىپ مەكتەپتەر سالدىردى. قاڭىراپ, ەسكiرiپ بارا جاتقان تەاترعا كۇردەلi جوندەۋ جۇرگiزدi. تۇركiستان شاھارىنان بەردiبەكتiڭ قولداۋىمەن, ولكەمiزدەن شىققان وتە دارىندى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتiسi, مەملەكەتتiك سىيلىقتىڭ يەگەرi, مەنiڭ سۇيiكتi دوسىم, مارقۇم رايىمبەك سەيتمەتوۆتiڭ باسقارۋىمەن مۋزىكالىق دراما تەاترى اشىلدى. بۇل ونەر سالاسىنداعى ەلەۋلi وقيعا بولدى. قاي ەلگە بارساڭىز دا ەلدiڭ قادiر-قاسيەتiن, كەرەك دەسەڭiز, مادەنيەتiنiڭ قاي دەڭگەيدە ەكەنiن جولىنان بiلەسiز. جول دەگەن – ەلدiڭ كۇرە تامىرى. وسى سالادا ومiرزاق شوكەەۆ قالا مەن ەلدi مەكەن اراسىندا جاقسى جولدار سالدىردى. قازiرگى اكiم اسقار مىرزاحمەتوۆ ساپارباەۆتىڭ iسiن جالعاستىرىپ, ساياباقتىڭ iشiنە كول, بالالار وينايتىن, ۇلكەندەر تىنىعىپ وتىرىپ اس-سۋ iشەتiن ءتۇرلi ورىندار جاساتتى. شiرiگەن اعاشتار كەسiلiپ, جاس شىبىقتار وتىرعىزىلدى. قازiر قالا تۇرعىندارىنىڭ دەنi سول جەردە. اسiرەسە, اقساقالداردىڭ قۇرمەتتi ورنىنا اينالعان. اسانباي اسقاروۆتىڭ 90 جىلدىعىنا وراي الماتىدا بiراز شارالار وتكiزiلiپ جاتىر. مۇنداي يگi iستەردiڭ وڭتۇستiك قازاقستان مەن جامبىل وبلىستارىندا دا ءوتۋi – زاڭدى كورiنiس. اسەكەڭنiڭ قايراتكەرلiگi, ويشىلدىعى, اقىندىعى, iسكەرلiگi – بiرەر شارامەن بiتپەيتiن, تۇگەسiل­مەيتiن قىرۋار دۇنيە. بiرنەشە عىلىمي ەڭبەككە, توم-توم كiتاپقا ارقاۋ بولاتىن ءتالiمi مول, تاربيەسi زور قازىنا. قۇرەكەڭدەي ءانشi بولۋدى قالادىم قۇرمانبەك جانداربەكوۆ اسا تالانتتى اكتەر بولاتىن. قايىرىمدىلىعى دا مول, انشiلiگi دە ەرەن ەدi. بiزدiڭ ەلدەن شىققان عوي, اۋىلىمىز جاقىن, ارادا ەل جوق. اۋىلداستارىمىز سول كiسiنi اۋىزدان تاستامايتىن. مەن دە بالا كەزiمنەن ءان مەن جىرعا جاقىن بولدىم. قارتتار ورتاعا الىپ, «ءان سالشى» دەسە, شىرقاپ جiبەرەتiنمiن. اۋداندىق وقۋ ءبولiمiنiڭ باستىعى مولديار ورازالين دەيتiن اقساقال: «اينالايىن, سەن قۇرمانبەكتiڭ جولىن قۋ, بويىڭدا ونەرiڭ بار ەكەن» دەپ ىلعي ايتىپ جۇرەتiن. سول كiسiنiڭ ءسوزi اسەر ەتتi مە, ايتەۋiر iشتەي قۇرەكەڭدەي ءانشi بولۋدى قالادىم. بiراق, اعايىن-تۋىس قارسى بولدى. ءسويتiپ, ءبارi مەنi ورتاعا الىپ, مال دارiگەرi بولۋعا كوندiردi. ول كەزدە ۇلكەندەردiڭ ايتقانى بiز ءۇشiن زاڭ ەدi. ءسويتiپ, الماتىعا كەلiپ مالدارiگەرلiك ينستيتۋتقا ءتۇستiم. وندا كونكۋرس ۇلكەن بولمايتىن. بiراق, كەيiن ول وقۋدى تاستاپ كەتتiم. سەبەبiن بۇرىنعى اڭگiمەلەرiمدە ايتقانمىن. مالدارiگەرلiك ينستيتۋتقا مەنiمەن بiرگە تۇسكەن جiگiتتەردi كەيiننەن كەزدەستiر­دiم, كوبi كەڭشار ديرەكتورى بولىپتى. مەن بەدەل ەمەس, ونەر قۋىپ كەتتiم. اعام اسكەردەن ءالi كەلمەگەن, اكەم قايتىس بولعان, ۇيدە بiزبەن بiرگە اپكەم بار ەدi, «جالعىز شەشەڭدi تاستاپ كەتپەكپiسiڭ» دەپ اۋىلداعىلار گۋiلدەپ كەتتi. بiراق, انام مىقتىلىق تانىتتى. «العان بەتiڭنەن قايتپا, بالام», – دەدi. سودان نارتاۋەكەل دەدiم دە, الماتىعا تارتىپ وتىردىم. كوپ قيىندىق كوردiك, نە تۋىس جوق, نە تانىس جوق, نە قول ۇشىن بەرەتiن ادام جوق. جەرتولەدە, جاتاقحانادا تۇرىپ ءجۇرiپ, ايتەۋiر وقۋىمدى بiتiردiم. سودان بەرi, مiنە, 56 جىل بولىپتى, اكەمتەاتردا قىزمەت ەتiپ كەلە جاتىرمىن... ءومiر دەگەن قىزىق قوي. كەيiن اتىم شىعىپ, ەلگە تانىلعان كەزiمدە سول باياعى اعايىندار «سەنiڭ وسىنداي بولاتىنىڭدى باياعىدان بiلiپ ەدiك» دەپ قولپاشتاپ قويادى. ولاردى دا تۇسiنەمiن, ارينە. شىنداپ كەلگەندە ءبارi مەنiڭ قامىم عوي. ماعان كولەڭكە جاساپ, كۇننiڭ كوزiن تۇسiرمەيتiن بiزدiڭ بالالىق شاعىمىز سوعىسقا ءدوپ كەلدi دە, قيىندىقتى كوپ كورiپ وستiك قوي. ونىڭ ەندi ايتارى جوق. بiزدiڭ جاقتا ماقتا ەگەدi. شىبىنقارا دەگەن اتىم بار ەدi. كولحوزدىكi عوي, مەنiكi ەمەس. مەندە مال قايدان بولسىن. جانۋار وتە اقىلدى بولاتىن. كۇندiز كۇن ىستىق, سول اتتىڭ كولەڭكەسiندە جاتامىن. ماقتانىڭ iشiنە شىعاتىن قۇماي دەگەن ءشوپ بولادى. سونىڭ بiر قۇشاعىن اتتىڭ الدىنا سالامىن. ات سونى جەۋگە كiرiسكەندە مەن سونىڭ كولەڭكەسiندە ۇيقىعا كiرiسەمiن. كۇن قوزعالىپ, كولەڭكە اۋىسىپ تۇرادى عوي. سوندا مەنiڭ شىبىنقارام دا قوزعالىپ, ماعان كولەڭكە جاساپ, كۇننiڭ كوزiن تۇسiرمەيتiن ەدi. ءوزi جورعا بولاتىن. شىبىنقارانى مiنبەگەن ادام جوق. پارتورگ تا مiنگەن, پروفكومنىڭ باستىعى دا مiنگەن, بريگادير دە مiنگەن, سولاردىڭ بارiنەن كەيiن بۇل جازعان سوقاعا ءتۇستi عوي, وكوش­كاعا. ماقتاعا كۇتiم جۇمىسى جۇرگiزiلگەن كەزدە ارقايسى­مىزعا بiر-بiر اتتان بەرەدi. موينىنا قامىت كيگiزiپ, سوڭىنا جالعىز تiستi سوقا بايلايمىز. سوسىن تاڭنىڭ اتىسىنان كۇننiڭ باتىسىنا دەيiن ماقتانى كۇتiپ, جاپ سالىپ, ارام ءشوبiن تازالاپ جۇرەمiز. وسى جۇمىستى وكوشكا دەيدi. ول كەزدە كۇن ۇزاق, تiپتi باتپاي قويادى. ىمىرت ۇيiرiلە قايتامىز ۇيگە. قاراپ جۇرمەي, سول ابدەن شارشاعان اتپەن, ءوزiمiز دە جەتiسiپ تۇرعانىمىز جوق, الiپبەك, يساباي ءبارiمiز جارىسامىز عوي. سوندا مەنiڭ شىبىنقارام الگi ەكەۋiنiڭ اتتارىنان وزىپ كەتۋشi ەدi. جۇرتتىڭ ءبارi اتتارىن تۇساپ, كەيبiرi ارقانداپ قويادى, مەنiكi تۇساماسام دا كەتپەيدi. قاجەت كەزiندە ءوزi كەلiپ تۇراتىن. كادiمگi جىر-داستانداعى تايبۋرىل سياقتى ەدi.   «...قالىڭ قاردان جول اشىپ كەلە جاتقان جوقپىن با؟» تاعى دا ابدiقادىر اعام ەسiمە ءتۇسiپ وتىر. بۇل كiسi تۋرالى ۇنەمi جازىپ ءجۇرمiن. ءوزiمنىڭ بiر جاقسى كورەتiن ادامىم ءارi جاناشىرىم ەدi. ابدiقادىر اعام – ۇلى وتان سوعىسىنا قاتىستى, وت كەشتi. بiراق اۋىر جاراقات الىپ, ەلگە ەرتە ورالدى. وقتىڭ بiر جارىق­شاعى يەگiنە تيiپ, جارتىسىن ج ۇلىپ كەتكەن, بەتi بۇجىر-بۇجىر. بiراق بارىنشا ونەرپاز كiسi بولاتىن. دومبىرانى جاقسى تارتادى. قىستىڭ كۇنi ەدi, قار قالىڭ, تiزەدەن اسادى. ءۇيدiڭ جانىندا اعام اتپەن كەتiپ بارا جاتىر ەكەن, «اسسالاۋماعالەيكۋم, اعا!» – دەپ سالەم بەردiم. «ۋاعالەيكۋماسسالام!», – دەدi. ارتىندا حاتشا جەڭەشەم سۇيرەتiلiپ ازەر بارا جاتىر. جۇرiستەرiنە قاراپ, بiر قولايسىز جاعدايدىڭ بولعانىن بايقادىم. – وۋ, اعا, نە بولدى, تىنىشتىق پا؟ – دەدiم. – ە, تىنىشتىق بولۋشى ما ەدi, مىنا جەڭەشەڭ اۋىرىپ قالىپتى, سونى دوكتورعا الىپ بارا جاتىرمىن, – دەدi. – اۋىرىپ قالسا, دوكتورعا الىپ بارا جاتساڭىز, نەگە اتىڭىزعا مiنگەستiرiپ المادىڭىز؟ – دەدiم قاراپ تۇرماي. – ءتايت, قايداعىنى ايتپاي. قاتىندى اتقا مiنگەستiرiپ, نە بولدى. مەن وعان قالىڭ قاردان جول اشىپ كەلە جاتقان جوقپىن با؟ اناۋ جەرگە دەيiن الىپ بارامىن, ارعى جاعىنا ءوزi بارا بەرەدi, – دەدi. – ەي, شىراعىم-اي, نەڭ بار ءسوزiڭدi قور قىلىپ. بiز وسى كiسi نە ايتسا سوعان كونگەن ادامبىز, – دەدi جەڭەشەم قالىڭ قاردى ومبىلاپ بارا جاتىپ...   «... كۇيەۋ جiگiتتەي بىلق-سىلق ەتپەي, اياق-قولىڭا يە بولسايشى» 1979 جىلى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتiسi, ۇلتتىق تەاتر ونەرiنiڭ نەگiزiن قالاۋشىلاردىڭ بiرi – سوتسياليستiك ەڭبەك ەرi سەركە (سەرالi) قوجامقۇلوۆ 83 جاسىندا دۇنيە سالدى. جارىقتىق, كەسەك تۇلعالى, ءجۇرiسi دە, تۇرىسى دا بولەك, وتiرiك-وسەككە جانى شىداي المايتىن, ءيمانجۇزدi, تازا ادام ەدi. بۇكiل ءومiرi وسى قاسيەتتi قارا شاڭىراقتا ءوتتi. ەستەن كەتپەيتiندەي بەينەلەر جاساپ, حالىقتىڭ سۇيiكتiسiنە اينالدى... تەاتردىڭ ەكiنشi قاباتىنداعى ۇلكەن زالدا قوشتاسۋ شارالارى وتۋدە, حالىق كوپ. جانۇيا مۇشەلەرiنە كوڭiل ايتىپ كەلگەندەر بiر-بiرiمەن كورiسiپ, قيماستىق سەزiممەن كوزدەرiنە جاس الىپ جاتىر. ءدال وسى كەزدە بولەكتەۋ جەرگە تۇرىپ العان ءسابيرا مايقانوۆا كوزiنە جاس الىپ, ەرەكشە جىلاعانى. «نە بوپ قالدى؟» دەگەندەي, جۇماباي مەدەتباەۆ ەكەۋمiز قاسىنا باردىق. بيكەن ريموۆا كوڭiل ايتىپ: «نە بولدى سونشاما؟ سەرi اعانىڭ ارمانى جوق. قۇدايدىڭ بەرگەن جاسىندا قيىندىقتى دا, جاقسىلىقتى دا كوردi. جۇلدىزدى شاقتارى دا جەتكiلiكتi» دەپ جۇباتقانداي بولدى. ءسابيرا اپام: «وسىدان بiر اپتا بۇرىن سەراعام فۋرمانوۆ كوشەسiنiڭ بويىمەن تومپاڭداپ ءجۇرiپ كەلە جاتىر ەكەن, «ناعاشى, ەكپiنiڭiز كۇشتi عوي, جول بولسىن!» – دەپ ەدiم. «الەي بولسىن! وسى دا ەكپiن بولىپ پا. تىپىڭ-تىپىڭ بiردەڭە عوي» دەپ كۇلدiرiپ ەدi. اماندىق-ساۋلىقتى سۇراسقانبىز, تىڭ ەدi...». جۇماباي قاراپ تۇرماي: «ءيا, ناعاشىم دەۋشi ەدiڭiز...» دەگەنiندە, بيكەن: «اپاڭنىڭ شەشەسi – قىپشاق رۋىنان, سول جاعىنان...», – دەدi. ءسابيرا اپام كوزiنە جاس الىپ: «سەراعاڭ بارiمiزگە اكەدەي قامقورشى, ارقا سۇيەر الاتاۋىمىز ەدi عوي... مەن كووپتەحنيكۋمدا (كووپەراتيۆتi تەحنيكۋم ) وقىپ جۇرگەنمiن. 1932 جىلى قولىمنان جەتەكتەپ «ساۋدادا نەڭ بار, ءجۇر مەنiمەن بiرگە! وسى ءسابيرادان جاقسى ءارتiس شىعادى», – دەپ جارىقتىق, تەاتر ۇجىمىنا العىزىپ ەدi...اكەم جاساي الماعان جاقسىلىقتى وسى كiسiدەن كورiپ ەدiم, يماندى بولعىر», – دەپ كوز جاسىن ءسۇرتتi... قاسيەتتi قارا شاڭىراقتان ەل-جۇرتى, قارا ورمانداي كورەرمەنi شىعارىپ سالدى. جەر-انانىڭ قۇشاعىنا تاپسىرار الدىندا قارالى جيىن بولدى. تەاتردىڭ كوركەمدiك جەتەكشiسi ءازiربايجان مامبەتوۆ قىسقاشا ءسوز سويلەپ, ءسوزiنiڭ اياعىن: «قىزمەت بابىندا ارتىق ايتىلعان ءسوز, وعاش مiنەزدەرiمiز بولسا كەشiرiڭiز, سەراعا!» – دەپ بiتiردi. ارتقى جاعىمىزدا تۇرعان جازۋشى جiگiتتەر «سوڭعى كەزدەرi ءازiربايجان ەكەۋiنiڭ اراسى ناشار بولعان-اۋ, ءسiرا! سەراعاڭ وكپەلەگەنi سونشا, تiپتi ءۇن قاتپادى عوي, جارىقتىق», – دەپ ازiلدەدi. «كۇلكi — ارسىز» دەگەن وسى عوي.ۇندەرiن شىعارماي, تۇنشىعىپ كۇلگەندەرi سونشا, قىپ-قىزىل بولىپ قىزارىپ كەتiپتi. جۇمابايدىڭ تەكە كۇلكiسi بار ەدi, اياعىن جوتەلمەن بiتiردi. وسىندايدا سەراعاڭنىڭ بiر ءازiلi ەسكە تۇسەدi. زامانداسى, ابايدىڭ العاش بەينەسiن جاساعان قاليبەك قۋانىشباەۆ دۇنيەدەن وتكەندە سەراعاڭ ءمايiتتi جۋ راسiمiنە (سۇيەككە كiرۋ) قاتىسادى. سول ارادا ءازiلi قالتاسىندا جۇرەتiن اعامىز «ءاي, قاليبەك, قايىن جۇرتىڭا كەلگەن كۇيەۋ جiگiتتەي بىلق-سىلق ەتپەي, اياق-قولىڭا يە بولسايشى», – دەپ جۋىپ-شايىپ جاتقانداردى بiر كۇلدiرگەن ەكەن. وسىنداي ادال ەڭبەكتەرiنiڭ جەمiسiن حالقى كورگەن, داقپىرتى مەن داڭقى جەر-كوككە سىيماي جۇرەتiن قۇدىرەتتi دە قاسيەتتi قارا شالداردىڭ تاربيەسiن كورگەن ءسابيرا مايقانوۆا تiرi جۇرگەندە بۇل كۇندە 100-گە كەلەر ەدi. بiراق... قۇدايدىڭ قۇدىرەتiنە امال جوق.   «ميۋ حاتيتە؟» الماتىداعى «الاتاۋ» دەمالىس ورنىندا قازاقستاننىڭ حالىق ءارتiسi كاۋكەن اعامەن بiرگە دەمالۋدىڭ رەتi كەلدi. ونەر ادامدارىنىڭ تاعدىرى, قىزىقتى كەزەڭدەرi مەن قاسiرەت شەككەن ساتتەرi ايتىلىپ ەدi سوندا. مەن: «كاۋكەن اعا, ول اپامىز كوپ جىلدار تەاتردىڭ پارتيا ۇيىمىن باسقاردى. ول كiسi­نiڭ قىزىعى كوپ», – دەدiم. «ەستiگەم», — دەپ قارقىلداپ كۇلدi دە, «دەگەنمەن, كانi بiر-ەكەۋiن ايتشى», – دەدi. مەن باستادىم. «تاماشانىڭ» تارلانى مارقۇم قۇداي­بەر­گەننەن ەستiگەنiمدi ايتىپ بەردiم. سۇلتانباەۆتىڭ ايتقانى: «قوستاناي وبلىسىن 15 كۇن ارالاپ, الماتىعا قايتار الدىندا وبلىستىڭ 1-حات­شىسى بوروديننiڭ ءوزi باس بولىپ اۋەزوۆ تەاترى­نىڭ ءسابيرا باستاعان ارتiستەرiنە ءشاي بەردi. داستارقاننىڭ ۇستiندە كولباسا كوپتەۋ ەكەن. ءسابيرا اپامىز جاقتىرىڭقىراماي, «ورىسپىسىڭ دەگەن» دەپ بiر قويدى. بiرنەشە توستان كەيiن, اڭگiمە اراسىندا سەراعاڭنىڭ ەلiمەن قاتىسىپ تۇراتىنى, ەلۋباي اعانى دا وبلىس باسشىلارىنىڭ بiلەتiنi ءسوز بولدى. ال قاپان اعانىڭ ەلمەن (ول كiسi دە وسى اتالمىش ايماقتىڭ تۋماسى) مۇلدە قاتىناسى جوق ەكەن. سوندا ءسابيرا اپامىز: «ۋ قاپانا جەنا رۋسسكايا, انا اۋلۋ نە ءپۇستيت», – دەپ ەدi, وتىرعاندار قارقىلداپ كۇلدi. ەت كەلدi, باستى اپامىزدىڭ الدىنا قويدى. قۇيقاسى تاراتىلىپ, ميىنان الىپ بiرiنشi حاتشىعا قاراپ: «ميۋ حاتيتە؟» – دەدi. حاتشى تۇسiنiڭكiرەمەي: «چتو, چتو!» – دەدi. اپامىز دا قايتپاي:«ميۋ!ميۋ! چەلوۆەكوم نۇجنا گوۆاريات», – دەدi. بiرiنشi حاتشى: «سپاسيبو, بەريتە سامي, يا نە حوچۋ» دەسە, اپامىز: «ناپراسنا» دەپ اۋزىنا سالىپ كەپ جiبەردi. وتىرعاندار بiراز كۇلiپ الدى».   «اپا, ول قوياتىن اراق ەمەس قوي!» ءسابيرا اپامىز كوپ جىلدار اۋەزوۆ اتىنداعى تەاتردا پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولدى. ءتارتiپ كۇشتi. ورىنباسارى – ىدىرىس نوعايباەۆ, كەيiن جۇماباي بولدى. جينالىستى قازاقشا جۇرگiزەدi, ورىسشاسىن ىدىرىس سويلەيدi. اپامىزدىڭ ورىسشاسىندا مۋجسكوي, جەنسكي رود دەگەن بولمايتىن. ورىسشا ءسوزiنiڭ اياعىن, يۋ-مەن بiتiرەتiن. جارىقتىق سول ورىسشاسى وزiنە جاراسىپ تۇرۋشى ەدi. كورە المايتىن بiرەۋلەر جوعارىداعى بيلiككە «ورىسشاسى ۇياتتاۋ» دەسە كەرەك. ول ءسوز ديماش قوناەۆقا جەتپەي مە. «سابيراعا تيiسپەڭدەر, سول ورىسشاسىمەن-اق تەاتر كوممۋنيستەرiن تاماشا باسقارىپ وتىر», – دەپتi. جاستارعا ۇلگi كورسەتۋ, جاس­تار شى­عارماشىلىعى, جاس­تار ءتارتiبi دەگەن باعدار­لامالار بويىنشا جۇمىستار ءجۇرiپ جاتتى. بiر كۇنi «نە دەيسiڭ, تەاتر جانىنداعى ستۋديانىڭ ەكi ستۋدەنت قىزى مەن تەاتردىڭ ەكi اكتەر جiگiتi گريم بولمەسiندە ءشاي iشiپتi-مiس» دەگەن ءسوز گۋ ەتە قالدى. «تەاتردىڭ iشiندە مە؟!». «بۇل نە دەگەن ماسقارا!..». «كiم كورiپتi?» وسىنداي سۇراۋلى سويلەمدەر كوبەيiپ كەتتi. سويتسەك, ەكi جiگiتiمiز – ءانۋار مولدابەكوۆ پەن ءاسانالi بولىپ شىقتى. ەكەۋi دە ەل-جۇرتقا تانىمال بولىپ قالعان. تەاتردىڭ شارۋاشىلىق ءبولiمiن باسقاراتىن ء(ۇش ارiپتەن كەلگەن) ورىس شال كورiپ قالىپ, باسشىلارعا جەتكiزiپتi. ەڭ قىزىعى, تەاترىمىزدا ءازiربايجان مامبەتوۆ نەمiس تiلiندە جازاتىن شۆەيتساريالىق دراماتۋرگ ماكس فريشتiڭ «دون جۋاننىڭ دۋمانىن» (اۋدارعان – ءابiش كەكiلباي) ساحناعا شىعارۋ ءۇشiن قىزۋ جۇمىس ۇستiندە ەدi. مەن دون جۋاننىڭ اكەسiن وينايمىن. بالام قىز-كەلiنشەك دەگەندە ەسi شىعىپ كەتەتiن. وعان عاشىق بولعانداردا ەسەپ جوق... دون جۋاننىڭ سوزدەرi مىناداي: «قىرعيداي قىزعا تيەم انتالاسىپ, ىسقىرتام سۇلۋلارىن جانتالاسىپ...». اكەسi ماعان: «اكە, باتاڭدى بەر!» – دەيدi. كۇندە بiرەۋiن اكەلەدi. سوندا ۇياتى بار اكەسi:«اينالايىن بالام, وسى قىزبەن تۇراقتان, ۇيلەنۋiڭنiڭ ەڭ العاشقىسى ءھام سوڭعىسى بولسىن! ءاۋمين!» – دەيدi. تىڭداپ جاتقان بالا قايدا؟... اي, جاستىق يت-اي, بۇلدiرمەي جۇرمەيسiڭ-اۋ! سونىمەن پارتيا ۇيىمى مەن كاسiپوداق ۇيىمىنىڭ بiرلەسكەن جالپى جينالىسى باستالدى. حاتشىمىز ءسابيرا مايقانوۆا, كاسiپوداق ۇيىمىنىڭ ءتورايىمى شولپان جانداربەكوۆا. قاباقتارى قاتۋلى. دۇيسەنبi ارتiستەرگە دەم­الىس كۇنi بولعاندىقتان, قاتىسۋشىلار از بولدى. سەبەبi, بۇل ارتiستەردiڭ دۋبلياجعا, راديوعا, تەلەديدارعا بارىپ, قىسقاسى, كولدەنەڭ ناپاقا تاباتىن كۇنi. قارالعان ماسەلە – كۇتپەگەن جاعداي. چپ (توتەنشە جاعداي) دەسە دە بولادى. كiنالi ەكi جاس ءارتiس ءانۋار مەن ءاسانالi تۇر ورتادا. ايىبى – كۇندiز ستۋديادا وقىپ جۇرگەن ەكi قىزدى تەاترداعى ءوز بولمەلەرiنە اكەلiپ, كۇندiزگi ساعات 14-تەن 17-گە دەيiن بولۋى. جينالىستىڭ شاقىرىلۋ سەبەبi جايلى ءسابيرا اپام ايتىپ, جاستار تاربيەسiندەگi كەمشiلiكتەردi قولعا الۋ كەرەك ەكەنiن قاتتى ەسكەرتتi. كاسiپوداق ۇيىمىنىڭ ءتورايىمى جانداربەكوۆا: «جاڭا وسىندا بiرەۋلەر تەاتردان شىعارۋ كەرەك» دەدi, مۇمكiن ول دا دۇرىس شىعار» دەپ ايتتى. الدىندا «تەاتردان شىعارۋ كەرەك» دەپ بiر ايەل داۋىس كۇڭك ەتكەن. «دون جۋاننىڭ رولiنە دايىندالۋدىڭ باستاماسى وسى شىعار» دەگەن ازiلدەر دە ەستiلiپ جاتتى. ەكەۋiنە قاتتى شۇيلiككەن بيكەن اپانىڭ داۋسى كوتەرiڭكi شىقتى. «ەكەۋiڭدi تەاتردىڭ بولاشاعى دەپ ماقتان تۇتىپ جۇرسەك, مىنالارىڭ نە؟ مۇحاڭنىڭ اتىنداعى ونەر ورداسىنا كiر كەلتiردiڭدەر عوي. سەندەردi نە قارا باستى. ۇيلەرiڭدە جiبەكتەي سۇلۋ كەلiنشەكتەرiڭ بار! بەدiرەيiپ تۇرىستارىن قاراشى؟ مايموڭكەلەۋدiڭ كەرەگi جوق, شىعارۋ كەرەك», – دەدi. مانادان بەرi ۇندەمەي تۇرعان ءانۋار:«اپاي, ەشتەڭە دە بۇلiنگەن جوق», – دەدi. بيكەن اپا: «و, شiركiن-اي, سوزدەرiڭە سەنگەنiم-اي؟ بۇلدiرمەي جۇرەسiڭدەر مە سەندەر؟». تاعى دا سويلەگەندەردەن اقىل-كەڭەستەرiن ايتقاندار, بiردەڭەنiڭ شەتiن شىعارىپ, «قىزدار نەگە كەلە قالعان, الدە زورلىق بولدى ما, ول جاعىن دا تەكسەرۋ كەرەك» دەگەندەر بولدى. ءسابيرا اپام: «سىندى قابىلداۋ كەرەك, جiگiتتەر, بiزدiڭ تەاتر ءتارتiپتiڭ ورداسى», – دەدi. ءاسانالi بەدiرەيiپ تۇرىپ الدى. پارتورگ اپامىز اسانالiگە قاراپ: «ءاي, باۋىرىم, سويلە! بۇدان بىلاي بۇنداي بولمايدى, كەشiرiڭiزدەر دەپ ايت», – دەدi اۋزىنا ءسوز سالىپ. «ەڭ وڭاي نارسە — اقىل ايتۋ. ادامدار وزدەرiنە قاراۋ كەرەك قوي...سiزدەردiڭ نە iستەگەندەرiڭiزدi بiز دە بiلەمiز. تەاتردان شىقپاي-اق جۇرسiزدەر عوي. شىعارۋ كەرەك دەيسiزدەر, بiزدiڭ جاساعانىمىز سiزدەردiكiنiڭ بiر پايىزىنا دا جەتپەيدi...», – دەدi ءاسانالi. ءسابيرا اپام ونىڭ ءسوزiن ءبولiپ: «ءاي, شىراعىم, نە دەپ كەتتiڭ؟ ودان دا ەندi جاسامايمىز, وندايدى قويدىق دەمەيسiڭ بە!» – دەدi. اشىنعان ءاسانالi: «اپا, ول قوياتىن اراق ەمەس قوي!» – دەگەندە جۇرت دۋ كۇلدi. قويىلىم تاماشا شىقتى. قىسقاسى, بۇلاردى امان الىپ قالعان — «دون جۋاننىڭ دۋمانى» بولدى. «ەلۋ جىل بiر ايەلمەن تۇرۋ نە دەگەن ازاپ...» قالتاي مۇحامەدجانوۆ اعامىز: «كرەسلوعا وتىرعىزىپ قويىپ, ەكi ساعات سەنi ماقتاعاندا, قۇداي-اي, سوعان شىداپ وتىرۋدىڭ ءوزi بiر باتىرلىق» دەۋشi ەدi. مەن 75 جاسقا تولىپ, سالتاناتتى جيىن وتكەندە ەل-جۇرت شىعىپ ورازباەۆتىڭ جاساعان رولدەرiن, شەبەرلiگiن ايتىپ جاتتى. بiر كەزدە بiرگە وقىعان دوسىم ءاسانالi شىقتى مiنبەگە. – ءبارiڭ ماقتادىڭدار ورازباەۆتى, ال ەندi مەن كەمشiلiگiن ايتايىن, – دەدi. جۇرت ەلەڭ ەتە قالدى. – بۇل كiسi 50 جىلدان بەرi تەاتر ساحناسىندا قىزمەت جاساپ كەلە جاتىر. قانشا سۇلۋلاردى قۇشاقتادى, قۇشتى. قانشاسى­مەنەن ءسۇيiستi. مۇنىڭ كەمشiلiگi – سونشا سۇلۋلارمەن بiرگە ءجۇرiپ, بiرگە ويناپ-كۇلiپ, وسى ۋاقىتقا دەيiن بiر-اق ايەلمەن ءومiر ءسۇرiپ كەلە جاتقاندىعى. نە دەگەن ازاپ. مۇنىڭ بار ايتاتىنى – «ايەلدەردiڭ ءبارi بiردەي... نەمەسە توقال يتتiڭ قۇيرىعى» دەپ كە­لەتiن الگi باباسىنىڭ ءپالساپاسى. ورازباەۆ سول «يتتiڭ قۇيرى­عىنان» قورقاتىن بولۋ كەرەك, – دەدi. جۇرت قىران-توپان كۇلiپ جاتىر.   «كەتتiك وندا سوزاقتاعى تويعا!!!» ىبرايىم دەگەن كوكەمiز شىمكەنتتiڭ شىعىس جاعىنا شىعىپ, قاراتاۋ جاققا باراتىن قارا جولدا ماشينا كۇتەدi. مiنە, قۇداي تiلەۋiڭدi بەرگiر بiرەۋi توقتاي قالادى.... توقتاعان ماشيناعا «اينالايىن, مەنi الا كەتiڭدەر, تۇنگi جۇمىس كەزەگiنەن شىعىپ ەدiم», – دەيدi. Iشiندە ءتورت جiگiت كارتا ويناپ وتىر ەكەن. «مiنiڭiز», – دەيدi. «مەنi تەسپە دەگەن جەردە وياتىڭدار», – دەپ كوكەمiز ۇيقىعا باسادى. كولiكتiڭ ءجۇرiسi جامان ەمەس. جولدا بوز ارىقتان وتەدi. شiركiننەن وتەدi. تەسپەدەن دە, قاينار بۇلاقتان دا وتەدi. ارىس وزەنiنەن ءوتiپ بارا جاتىپ قارتا ويناپ وتىرعان جiگiتتiڭ بiرەۋi «وۋ, مىنا كiسiنi ۇمىتىپ كەتiپپiز عوي, ماسقارا...», – دەيدi. سودان امال جوق كەرi قاراي جۇرەدi. جiگiتتەر كارتالارىن ويناپ وتىر. ۇتقانى ءماز, ۇتىلعانى قاپالى... سونىمەن, تەسپەگە كەلiپ, «كەلدiڭiز, كوكە», – دەيدi عوي. «ا, سولاي ما؟ و, انالايىن, بارەكەلدi... قازiر-قازiر...». اۋزىنداعى ەسكi ناسىبايدى سۇق قولىمەن الىپ تاستاپ, جاڭاسىن سالادى دا, يەگiن كەمسەڭ ەتكiزiپ: «ال, جiگiتتەر, تارتىڭدار سوزاققا!» – دەگەن ەكەن. جiگiتتەر: «ويباي-اۋ, مiنگەن كەزدە بiردەن ايتپادىڭىز با؟ سوزاق قايدا, بiز قايدامىز...ەندi العا قاراي ءالi سەكسەن شاقىرىم ءجۇرۋ كەرەك...», – دەپ شۋلاپ قويا بەرەدi. ىبرايىم كوكەمiز: «كەشiرiڭدەر, اينالايىندار, تۇنگi كەزەك اۋىر عوي, سiلەم قاتىپ ۇيىقتاپپىن. بۇگiن سوزاقتاعى جوراباي دەگەن قۇدامنىڭ تويى ەدi ...», – دەيدi. «جوراباي..! ويباي-اۋ نە دەيدi. ول كiسi بiزدiڭ كوكەمiز عوي, بiزدi دە شاقىرعان... كەتتiك وندا سوزاقتاعى تويعا!», – دەپ جiگiتتەر بۇل جولى قۋانعاننان شۋلاپ قويا بەرiپتi...   حاديشا اپاي «بىت-بىت» دەپ ۇرسۋدى دا بiلمەيتiن حاديشا بوكەەۆا اپامىز 98 جاسقا كەلiپ دۇنيەدەن وزدى. بۇل كiسi 95-كە دەيiن تۋرا حابيبا اپام سەكiلدi بولاتىن. ابايدىڭ, قادىردىڭ, مۇقاعاليدىڭ, فاريزانىڭ ولەڭدەرiن جاتقا وقيتىن. اقىل-ەسi قاز-قالپىندا ەدi. سونىمەن قاتار, تاتاردىڭ اتاقتى اقىنى مۇسا جالەلدiڭ ولەڭiن دە كوپ بiلەتiن. ەرەكشە ىقىلاسپەن وقيتىن. حاديشا اپامىز لەنينگرادتا وقىعان. اكتري­سا­لاردىڭ iشiندەگi بەكزاتى ەدi. بiزدiڭ كەز كەلگەن اكتريسا وتە شەبەر ۇرىسادى عوي. ۇرىسقان كەزدە قاي-قاي­داعى سوزدەردi تاۋىپ الىپ ايتادى. تاپقان سوزدەرiنە تاڭقالاسىڭ. ال حاديشا اپاي «بىت-بىت» دەپ, ۇرسۋدى دا بiلمەيتiن. مۇنىڭ ءوزi ۇلكەن مادەنيەت دەپ بiلەمiن. تاعى بiر قاسيەتi – وتە قاراپايىم بولاتىن. گاسترولدە ءجۇر­گەندە قوناقتا كوپ بولامىز عوي. سوندايدا تورگە شىقپاي­تىن, تومەندە وتىراتىن. تiپتi كەيدە, قانىڭدى قايناتىپ, بوساعادا وتىرۋعا تالاساتىن.   سۇرتiباەۆتىڭ سiلiكپەسi شىقتى ءازiربايجان مامبەتوۆ الەكسەي ياكوۆلەۆيچ كاپ­لەر­دiڭ «لەنين 1918 جىلى» دەگەن سپەكتاكلiن ساح­نا­لاي­تىن بولدى. مۇلiككە لەنيننiڭ ءرولi بەرiل­دi. داي­ىندىق كەزiندە سۇرتiباەۆتى قايتا-قايتا توقتاتادى. – تىم جەڭiلسiڭ... – ۇشقالاقسىڭ... – ول – وراتور... – ول – دانىشپان... – ول دۇنيە ءجۇزiنiڭ بەتiن وزiنە بۇرعان ادام... سەنiڭ مىنا جاساپ جۇرگەنiڭ نە؟ ءجۇرiس-تۇرىسىڭ جالعان....ەشكiم سەنبەيدi سەنiڭ لەنين ەكەنiڭە, – دەپ ءۇستiن-ءۇستiن ەسكەرتۋ جاسايدى. – مەن ەندi ورىستىڭ اكتەرلەرiن كوردiم. ششۋكيننiڭ ويناعانىن كوردiم. ول دا مەن سياقتى وينادى... – جوق, بوريس ۆاسيلەۆيچ ششۋكين سەن سياقتى ەمەس. ماكسيم ماكسيموۆيچ شتراۋح دەگەن بار. ول دا سەن سياقتى ەمەس. ولاردىڭ ويلانىپ تۇراتىن جەرi بار, قيمىلدارىندا سالماق, ارەكەتتەرiندە قۇلشىنىس, الدارىنا قويعان ماقساتتارى بار. ايتسا رەنجيسiڭ... مەيلi, وسىلاي بولسا, وسىلاي بولا قويسىن, – دەدi دە, ازەكەڭ باسقا ماسەلەگە ويىستى. ەكi كۇننەن كەيiن لەنيننiڭ رولiنە سەمەيدەن ابiلقاسىم جاڭبىرباەۆ دەگەن اكتەر كەلدi. ول بۇرىننان پەسامەن تانىس سياقتى, بiردەن كiرiستi دە كەتتi. – دۇرىس! دۇرىس! مiنە, اكتەر وسىنداي بولۋ كەرەك, داۋسى, ءجۇرiسi قان­داي جاراسىپ تۇر, – دەپ ازەكەڭ ونى بiردەن قولداي جونەلدi. وي, ءمۇ­كەڭنiڭ قارا تەرگە تۇسكەنiن كورسەڭ. ويپىرموي, بوي-بويى شىقتى. ۇرىسۋ دا, ايتى­سۋ دا جايىنا قالدى. ابدەن بiر ۇلكەن سىنعا ءتۇستi. سپەكتاكلدەن كەيiن قا­لىپ, ىڭقىلداعانىن توقتاتۋ ءۇشiن بارلىق ءماتiندi سۋداي سiمiرiپ جاتتاپ الدى. ايتەۋiر ۇلكەن ەڭبەكپەنەن بەتiن بەرi قاراتتى. ءسويتiپ, لە­نيننiڭ ءرو­لiن ءوزi وينادى-اۋ. ءوزiنiڭ دە قان-سورپاسى شىقتى. جاسىراتىنى جوق, لە­نين­نiڭ بەينەسiن جاسادى, بiراق ءوز دارەجەسiنە كوپ ويىنداردان سوڭ جەتتi. جاڭبىرباەۆتى تەاترعا الاتىن بولىپ ەدi, بالا-شاعاسىن, ءۇي-جايىن جەلەۋ ەتiپ, قالمادى. ەلiنە كەتتi.   وسپانحاننىڭ اتاقتى ولەڭi وسىلاي جازىلدى اكتەرلiك بولiمگە قابىلدانعان سوڭ بiزدi ەكi توپقا ءبولدi. جارتىمىز مويسەي گولدبلاتتا قالدىق تا, جارتىمىز اسقار توقپانوۆقا باردىق. مەن العاشقى توپتىڭ iشiندە بولدىم. وقۋعا ءوزi قابىلداعانمەن, توقپانوۆ مەنi ءوز توبىندا قالدىرمادى. نەگە ولاي جاساعانىن سول كۇيi بiلە المادىم. مويسەي يسااكوۆيچ گولدبلات ەرەكشە دارىندى ۇستاز ءارi رەجيسسەر بولاتىن. ستۋدەنتتەردiڭ جاعدايىنا قارايتىن. داۋىس كوتەرiپ ۇرسۋ دەگەندi بiلمەيتiن. اۋىل بالاسىنىڭ مiنەز-قۇلقىنا ساي تاربيەلەدi. بiزدiڭ اكە-شەشەمiز سياقتى ەدi. قالاي كيiنۋ كەرەك, قانداي كيiم جاراسادى, اۋديتورياعا كiرگەندە قالاي سالەمدەسكەن ءجون, ەسiكتi قالاي جابامىز, وسىنىڭ ءبارiن ايتىپ وتىراتىن. ساباقتىڭ ءوزiن وسىنداي iشكi مادەنيەتتەن باستادى. شىندىعىندا دا, وسىنىڭ ءبارi ءارتiس ءۇشiن, جالپى ونەر ادامى ءۇشiن كەرەك ەكەن عوي. سوسىن بارىپ تەاترعا كوشتi. وكiنiشكە وراي, ول كiسi بiزدiڭ ماڭدايىمىزعا سىيمادى. ارادا بiر جىل ۋاقىت وتكەندە مويسەي يسااكوۆيچتi قىزمەتتەن بوساتتى. ول كiسi بiزگە ساباق بەرۋمەن قاتار, قازاق دراما تەاترىنىڭ باس رەجيسسەرi ەدi. ءۇستi-ۇستiنە جازىلعان دايەكسiز ارىزدار سەبەپ بولدى. مىقتى مامان, تالانتتى رەجيسسەر ەدi. العاشقى توپتاعى 12 بالا اسقار توقپانوۆتىڭ سىنىبىنا قايتا قوسىلدىق. Iشiمiزدە ادەبيەتكە بەيiم جاستار دا بولدى. سولاردىڭ بiرi – وسپانحان اۋباكiروۆ. ءوزi ازiلكەش بولاتىن. بولمايتىن جەردەن ءسوز تاۋىپ, ونى ازiلگە اينالدىرىپ, جانىنداعىلاردى كۇلدiرiپ جۇرەتiن. تiلiنiڭ ۋى بار-تىن. تiلiن توسەپ سويلەيتiن مۇكiسi دە بولاتىن. اسقار توقپانوۆتىڭ كارiنە iلiكتi. «سەنەن اكتەر شىعۋى قيىن. قالجىڭباسسىڭ. وسپاقتان باسقاعا بەيiمiڭ جوق», – دەپ ۇرساتىن. ەرەگiسكەندە وسپانحان اكتەرلiكتi بiتiردi. «قوزى كورپەش – بايان سۇلۋداعى» جانتىقتىڭ ءرولiن ءوزiنiڭ ديپلومدىق جۇمىسى رەتiندە ويناپ شىقتى. كادiمگi اكتەرلەردەي سەنiمدi وينادى. كوميسسيا مۇشەلەرiن ءتانتi ەتتi. «وينايمىز دەپ جانتىقتى, قالمادى عوي جان, تiپتi. وسپان ءارتiس بولماس دەپ, كەيبiرەۋلەر تانتىپتى», – دەگەن ۋىتتى جىرى وسى كەزدە جازىلدى. جالعىز اۋىز شىمشىما شۋماق تالايلاردى تۋلاتقان بولاتىن. اسiرەسە, اسقار توقپانوۆ ۇستازىمىزدىڭ شىم­بايى­نا شىنداپ باتىپ ەدi. كونسەرۆاتوريانىڭ قابىر­عا گازەتiندە جازىلعان بۇل جالعىز جىر شۋماعى سول كۇننەن باستاپ-اق اۋىزدان-اۋىزعا تاراپ, اتاقتى ولەڭ بولىپ كەتتi. اتاقتى بولعانى عوي, ارادا جارتى عاسىردان استام مەرزiم وتسە دە, ءالi جادىمىزدا جۇرگەنi. اسقار توقپانوۆتىڭ قازاقتىڭ اكتەرلiك مەكتە­بiن قالىپتاس­تىرۋداعى ەڭبەگi ەرەسەن. ونى استە جوق­قا شى­عارۋعا بولمايدى. بۇعان تاريح كۋا. قا­زاق تەا­­ترى­­نىڭ كوركiنە اينالعان بيكەن ريموۆا, شول­­پان جانداربەكوۆا, ءبايدiلدا قالتاەۆ, مۇحتار باق­تى­­گەرەەۆ, تاعى دا باسقا اتاقتى اكتەر­لەرiمiزدiڭ ءبارi دەرلiك – وسى اسقار اعامىزدىڭ الدىن كورگەن­دەر, ءتالiم-تاربيەسiن العاندار. «توقپانوۆ توقپا­عىنىڭ» مىقتىلىعى دا وسىندا بولسا كەرەك. رايىم­بەك تە, ءاسانالi دە, مەن دە وسى مەكتەپتەن شىقتىق. توقپانوۆ كەرەمەت ۇستاز بولاتىن. ادامدى جازباي تانيتىن. وسپان­حانعا دا «سەنەن ءارتiس شىقپايدى, ءازiل-وسپاققا بار» دەپ جۇرگەنi سول. ءاسانالiنi دە اۋىلشارۋاشىلىق ينستيتۋتىندا اگرونومنىڭ وقۋىنا تۇسەيiن دەپ جۇرگەن جەرiنەن كونسەرۆاتو­رياعا سۇيرەپ اكەلگەن. تۇڭعىشباي جامان­قۇلوۆ­تى دا ونەرگە شاقىرعان وسى اعامىز. ول – جامبىلدىڭ سۋ شارۋاشى­لى­عى ينستيتۋتىنىڭ ۇزدiك ستۋدەنتi ەكەن. وسىنداي مىسالدار تولىپ جاتىر.   «قازاقستاننىڭ حالىق ءارتiسi ەدiم, ءشايدi كەزەكسiز بەرشi, جانىم...» «ءار ەلدiڭ سالتى باسقا, يتتەرi قارا قاسقا» دەگەن عوي قازەكەڭ. سول راس ەكەن. ورال وڭiرiندە كiسi كۇتۋ وڭتۇستiكتەن وزگەشەلەۋ. اسiرەسە, ءشاي بەرگەنi ەرەكشە. ەتتەن ارتىق باپتاپ, بارىنشا ىستىق قىلىپ بەرەدi. ءشاي قۇيىلعان ىدىستاردى تاراتادى. سوسىن ءبارi iشiپ بولعانشا كۇتەدi. ءبارiنiڭ ىدىسىن بiر-اق جيناپ الادى. ەشكiمنiڭ ىدىسىن اۋىستىرمايدى. مەن ادەيi بايقاپ وتىردىم. قۇم دا ىستىق, كۇن دە ىستىق. اڭقاسى كەۋiپ وتىرعان ادامعا ءبارiن كۇتiپ وتىرۋ وتە قيىن. سەيفوللا تەلعاراەۆ اعام شىداي الماي, ءشاي قۇيىپ وتىرعان كەلiنشەككە: «ءاي, اينالايىن, كەلiن. مەن قازاقستاننىڭ حالىق ءارتiسi ەدiم. ماعان ءشايدi كەزەك كۇتتiرمەي بەرشi, جانىم», – دەيدi. سوندا دا الگi كەلiنشەك كەزەكسiز بەرمەيدi. بارiنە بiردەي قۇيىپ, بiردەي تاراتادى. سوسىن اعامىز بiزگە جالىنادى. «سەندەر دە ايتىپ كورسەڭدەرشi, مەنiڭ جاسىم ۇلكەن, ەگدە اداممىن, جاعدايىما قاراۋعا بولادى عوي», – دەيدi. مەن: «اعا-اۋ, بۇل ەلدiڭ زاڭى وسىنداي. قاي جەردە جۇرسەك, سول جەردiڭ داستۇرiنە كونۋiمiز كەرەك», – دەيمiن. قالاي «بۇيراباس» اتاندىم قىزىلجارعا دا جەتتiك. كەزدەسۋ قالا شەتiندەگi ورماننىڭ iشiندە وتەتiن بولدى. ول جاقتا نەگiزگi اعاش – قايىڭ ەكەن. بiزدەردiكiندەي تiزiلiپ, ساپ تۇزەپ وسپەيدi, ءار جەر-ءار جەردە شوعىرلانىپ, توپتانىپ تۇر. جول ولاي دا, بۇلاي دا كەتiپ جاتىر. كۇندە ءجۇرiپ جۇرگەن ادام بولماسا, اداسىپ كەتۋ وپ-وڭاي ەكەن. بiز دە اداستىق. ۇلكەن كەرۋەننەن قالىپ قويىپ­پىز. ءجۇ­سiپبەك ەلەبەكوۆ الدىندا وتىرعان. شوپىرعا قاتتى رەنجiدi. «ارقادا قانشا جىل ءجۇرسiڭ, جول بiلمەيسiڭ بە؟ ەلدەن-جۇرتتان ۇيات بولدى عوي», – دەپ كەيiدi. «اعاتاي-اۋ, مەنiڭ جۇمىسىم قالادا عوي. دالانىڭ ويى-قىرىن, ورماننىڭ ىقپىل-جىقپىلىن قايدان بiلەيiن», – دەپ ول دا اقتالىپ جاتىر. بiر كەزدە باراتىن جەرگە دە جەتتiك-اۋ. ساحنا قۇرۋلى تۇر. حالىق جينالىپتى. بiزدi كۇتiپ وتىر ەكەن. بiر كەزدە سىرباي اقىن: «ءاي, ءسابيت, ءوي, ءسابيت, قايدا ءجۇرسiڭ سەن؟!» – دەپ ايقايلاپ مەنi شاقىردى. سول جەردە نۇكەتاي ۇشىراسىپ: «ءوزiڭ قىزىق ەكەنسiڭ عوي, تiپتi, سەنi iزدەپ ۇلكەن كiسiلەردiڭ دەگبiرi كەتiپ جاتىر. وسى ۋاقىتقا دەيiن قايدا جۇرسiڭدەر؟» – دەيدi. مەن شوپىردىڭ جول بiلمەگەندiگiنەن اداسىپ كەتكەنiمiزدi ايتتىم. وسى كەزدە «ءسابيت! ءسابيت!» دەگەن سىراعاڭنىڭ جۋان قوڭىر داۋسىن ەستiگەن سابەڭ ۇيدەن اتىپ شىقتى. مەنi كiم iزدەدi دەگەندەي اڭتارىلىپ, جان-جاعىنا قارادى. ءوزiنiڭ وعاشتاۋ ارەكەتiن سەزگەن سىرباي اعامىز دەرەۋ: «وۋ, سابە, كەشiرiڭiز, وسىندا سiزبەن اتتاس بiر ءارتiس جiگiت بار ەكەن. مەن سونى شاقىرىپ ەدiم. بۇل ءوزi قولايسىزداۋ بولدى-اۋ. توي سiزدiكi, 60 جاس تا سiزدiكi. مىنا جiگiتتi سiزبەن شاتاستىرماۋ ءۇشiن بۇيراباس دەپ اتاساق قالاي بولادى؟» – دەدi. سابەڭ مەنi باستان-اياق بiر شولىپ ءوتتi دە: «بۇيراباس بولسا بولسىن. بۇيرا شاش تا اقىلى بار باسقا شىعادى عوي», – دەدi دە, iشكە قايتا كiرiپ كەتتi. ءسويتiپ, مەن بۇيراباس اتانعانمىن.   «اكەڭ – ومiرگە قۇشتار, ازiلگە ۇستا, سوزگە شەشەن ەدi» جاقىندا بiر ءتۇس كوردiم. تۇسiمدە انامدى كوردiم. ۇستiندەگi كيiمدەرi اقشا بۇلتتاي اپپاق, بiراق, اياعى جالاڭاياق. مەن سۇراق قويايىن دەسەم, قويعىزبايدى, ماعان قاراپ: «مەن الماتىعا ەمەس, كەلەسi جىلى (وسى ءسوزiن كوزi تiرiسiندە, بۇرىنىراقتا دا ايتقان بولاتىن) العاشقى قار جاۋعاندا تاۋعا كەتەمiن دەگەنمiن. اپپاق بولۋىم سودان», – دەدi دە بۇرىلىپ كەتە بەردi. انامنىڭ اتى – اپاقاي. اپپاق اي دەگەن سوزدەن الىنعان عوي. بار كورگەنiم وسى. وسىلايشا ءتۇن ورتاسىندا شىرت ۇيقىمنان ويانىپ كەتتiم. ۇيقىم اشىلىپ كەتتi. سۆەتا: – نە بولدى, تەرلەپ كەتتiڭ عوي؟ – دەدi. – انامدى كوردiم. انىق كوردiم. اپپاق تورعىنداي ەدi, – دەدiم دە, جۇگiرiپ ۇستەل باسىنا بارىپ, ايتقان سوزدەرiن جازىپ قويدىم. كوپ نارسە ەسiمە ءتۇستi. اناشىم الماتىعا كەلiپ قانشا قيىندىق كورسە دە شىدادى عوي. «مەن كوپ قيىندىق كورگەن اداممىن. اكەڭ قوڭىرباي ومiرگە قۇشتار, ازiلگە ۇستا, سوزگە شەشەن ادام ەدi. ۇجىمشاردا بريگادير بولىپ ەڭبەك ەتتi. ايتاتىن ءسوزiن ازiلمەن, استارلاپ جەتكiزەتiن جارىقتىق. توعىز قۇرساقتان قالعانى – قىزى زەرحان, ەڭ كەنجەسi مىناۋ سەن ەدiڭ, بالام. ايتپاقشى, اعاڭ مىرزاباي – مۇعالiم ەدi. كوپ وقيتىن, كوپ بiلەتiن. اسكەردەن قايتىپ ورالمادى», – دەپ ايتىپ وتىرۋشى ەدi. زەرحان اپكەم جاقىندا, 96 جاسىندا دۇنيە سالدى. ماعان «نەمەنەگە جاپ-جاس بولىپ اۋىرا بەرەسiڭ» دەپ ىلعي ۇرساتىن.   جۇمىس جاساۋ ءتاسiلi ەرەكشە ەدi يننوكەنتي سموكتۋنوۆسكيدiڭ جاساعان وبرازدارىنىڭ ءبارi شەدەۆر. «يديوتتا» كنياز مىشكيندi, «گاملەتتە» گاملەتتi, چەحوۆتىڭ ۆانيا اعايىن, «بەرەگيس اۆتوموبيليا» فيلمiندە دەتوچكيندi وينادى. بۇل ادامنىڭ جۇمىس iستەۋ ءتاسiلi ەرەكشە, ماعان ۇنادى. ءۇش ايعا دەيiن جۇمىس كەزiندە رەجيسسەردەن باستاپ ەشكiمنiڭ مازالاعانىن قالامايدى ەكەن. «مەنi مازالاماڭدار, مەن iزدەنiپ ءجۇرمiن» دەپ ولارعا تiپتi, ەسكەرتiپ قوياتىن دا كورiنەدi. بiر عانا مىسال كەلتiرەيiن. الەكسەي تولستويدىڭ «تسار فەدور يواننوۆيچ» دەگەن شىعارماسى بار. سوندا يننوكەنتي فەدور پاتشانىڭ بەينەسiن جاسايدى. وتە كۇردەلi ءرول. تاجiريبەلi اكتەرلەردiڭ دە ول وبرازدى جاساۋعا تاۋەكەلi جەتە بەرمەيدi. سول كەزدە سموكتۋنوۆسكي رەجيسسەرگە «ماعان ەشتەڭە ايتپاڭىز. ءوزiم iزدەپ تابامىن», – دەپ ەسكەرتەدi. وزگە اكتەرلەردiڭ ءبارi تاڭعالادى. – بۇل قالاي بولعانى؟.. – رەجيسسەرسiز تiرلiك بiتە مە؟.. – بۇل سوندا نەنi تاپپاقشى؟.. وسىلايشا ارiپتەستەرiنiڭ ارقايسىسى ءارتۇرلi وي ايتىپ, كەكەتiپ-مۇقاتادى. ءۇش ايدان كەيiن سپەكتاكلدi بايقاۋ ءساتi كەلەدi. مiنە, عاجاپ! يننوكەنتي ساحناعا تiپتi باسقاشا اكتەر بولىپ شىعادى. ءجۇرiس-تۇرىسى, سويلەۋ مانەرi – ءبارi, ءبارi بۇرىنعىسىنان بولەك, ۇقسامايدى. وسىلايشا پاتشا فەدوردىڭ بەينەسiن الەمدiك دەڭگەيدە جاساپ شىعارادى. بۇل ءوزi وتە بەينەتكەر ادام, كينولارعا كوپ تۇسكەن. تەلەديداردان دا قالمايدى. وسىنشاما ەڭبەكتەنiپ, مەملەكەتكە, حالىققا قىزمەت كورسەتiپ جۇرگەندە ءجونi ءتۇزۋ پاتەرi دە بولماعان. تەك ومiردەن وتەرiنiڭ الدىندا عانا ماسكەۋدiڭ ناق ورتاسىنان 4 بولمەلi ۇيگە ازەر قولى جەتتi. بۇرىن كۋتۋزوۆ داڭعىلىنداعى كونە دە شاعىن پاتەردە تۇرىپ كەلدi. – ءسابيت قوڭىرباي ۇلى, كوردiڭiز بە؟ قىرۋار ەڭبەگiمنiڭ قايتقانى وسى بولدى-اۋ, – دەدi بiر كەزدەس­كەندە پاتەرiنە ريزا بولىپ. ءوزi, زايى­بى سالومەيا ميحايلوۆنا, قىزى ماريا مەن ۇلى فيليپپ – ءبارi بiرگە تۇردى. بارىنشا قارا­پايىم, ادال, جانى جۇمساق جان. قاباق شىتقانىن, داۋىس كوتەرiپ سويلەگەنiن كورمەيسiڭ. ۇنەمi ءجۇزi­نەن كۇلكi كەتكەن ەمەس. Iشكiلiك iشپەيتiن. مەن دە تەنتەك سۋعا تەلمiرگەن ادام ەمەسپiن. بالكiم, سونىڭ دا اسەرi بولعان شىعار. مەن وسى كiسiمەن دوستاس­تىم, سىيلاستىم. ەگەر iشەتiن ادام بولعانىمدا ولاردىڭ كەز كەلگەنiمەن دوستاسۋعا بولار ەدi. دامىلسىز جۇمىس, ەسەپسiز بەينەت ەسەسiن جiبەر­مەيدi ەكەن. ۇنەمi وي قيمىلى, جۇيكە شارشا­عان­دىعى جۇرەكتiڭ تالماسىنا الىپ كەلەدi. 69 جاسىندا دۇنيەدەن وزدى. يننوكەنتي سموكتۋنوۆسكيدiڭ ءولiمi الەمدiك كينوونەرi ءۇشiن ورنى تولماس قازا بولدى.   «اقتوقتى بiر ءمولدiر بۇلاق, قۇيار جەرi – داريا...» وتكەندە بiزدiڭ تەاتردا بiر سەنساتسيا بولدى. بۇل ءوزi سەنساتسيا ما, جوق پا, ول جاعىن ءدوپ باسىپ ايتا المايمىن. ايتەۋiر, جۇرت تاڭعالارلىق وقيعا ەكەنi انىق. جۇرەگiمiز جىلىپ, كوزiمiزگە جاس الدىق. بيىل تەاتردىڭ جازعى دەمالىسىنان كەيiن ءبارiمiز باسىمىزدى قوسۋ, امان-ەسەن كەلگەنiمiزدi بiلۋ, قاۋىشۋ نيەتiمەن تەاترعا جينالدىق قوي. «كiم قايدا دەمالدى؟ جاعدايلارى قالاي, امان-ەسەن بە؟» دەگەن سۇراق توڭiرەگiندە جانە تەاتردىڭ الداعى جۇمىس جوسپارى جايىندا ءسوز قوزعاماقشى بولىپ تەاتر باسشىسى ەسمۇحان وباەۆ لەزدەمەنi باستاي بەرگەنi سول ەدi, سەكسەننiڭ سەڭگiرiندەگi زامزاگۇل ءشارiپوۆا iشكە كiرiپ كەلگەنi... ەكi جىلعا جۋىق ۋاقىتتان بەرi اياعىنان جۇرە الماي جۇرگەن ەدi. بۇكiل ۇجىم دۋ قول شاپالاقتاپ قارسى الدىق. – اينالايىندار, مەن سەندەردi ساعىندىم! بiر جارىم جىلدان استام ۋاقىتتان بەرi قوزعالا الماي, توسەك تارتىپ جاتتىم. گازەت وقيمىن, تەلەديداردان كوزiمدi المايمىن. ءاربiر ءارتiس ەكرانعا شىققاندا قاتتى قۋانامىن. وسى قاسيەتتi عيماراتتا ءوستiم, ءوندiم. اتاق الدىم, ابىرويلى بولدىم. ەل-جۇرتىمنىڭ سۇيiكتiسi اتاندىم. كەشەگi قاللەكەي, ومiرزاق, قۇرمانبەك, قاپان, كامال, اتايبەك, ءسابيرا, شولپان, حاديشا, حابيبا سياقتى, تاعى دا باسقا, اعا-اپالارىمىزبەن قىزمەتتەس بولدىم. بۇگiن ەندi ءوزiمنiڭ بارلىق كۇشiمدi جيناپ, ورنىمنان تۇرىپ, سەندەرگە كەلiپ وتىرمىن, – دەدi. ودان سايىن قول ۇردىق. سول كۇنi تەاتردىڭ جالاقى بەرەتiن كۇنi ەكەن. ول دا بiر مەرەكە عوي. – بۇرىن ايلىعىڭىزدى اپارىپ بەرەتiن ەدi, بۇگiن ءوزiڭiز الاتىن بولدىڭىز. بۇدان بىلاي قاراي ءوزiڭiز ءوستiپ كەلiپ, الىپ تۇرىڭىز, – دەپ جۇرتشىلىق شۋلاپ جاتىر. ءزامزامنىڭ بۋىندارى دiرiلدەپ, داۋسى جارىقشاقتانىپ, ەرiندەرi جۋىسپاي, كوزiنە جاس العان كەيپiن كورiپ, مەنiڭ دە كوڭiلiم بوسادى. شiركiن-اي, ءزامزام قانداي ەدi! كەشەگi شاكەن ايمانوۆپەن, شاحان مۋسينمەن بiرگە اقتوقتىنى ويناعان, قاراسا كوز تويمايتىن سۇلۋ ەدi عوي. «اقتوقتى بiر ءمولدiر بۇلاق. قۇيار جەرi – داريا. كەۋدەسiندە قۇستار شۋلاپ...»,– دەپ اقىرىن عانا تاقپاقتاتىپ بارا جاتتى دا: – اح! مەن ەندi وتىرايىن, – دەدi. – وتىرىڭىز! وتىرىڭىز! – دەپ شۋلاپ جاتىرمىز. – جوق, مەنiڭ تاعى ايتاتىنىم بار, – دەپ قايتا كiدiردi. ءسويتتi دە: – ايتاتىنىم, ق ۇلىندارىم, ايانباي ەڭبەك ەتiڭدەر. ونەردiڭ جولى وتە اۋىر. بiردە سەنi اسپانعا شىعارادى, بiردە سەنi سۇرiندiرەدi, بiردە قۇلاتادى, وسىنىڭ بارiنە شىداۋ كەرەك. «سابىر ءتۇبi – سارى التىن» دەگەن ارتiستەرگە ارنالعان ءسوز سياقتى. شىداماي, قايعىرىپ, iشكiلiككە سالىنىپ, شا